सौदावाजीमा मानवीय संवेदना

(निबन्ध) 

म भूईंमा ओछ्याइएको कार्पेटमा सिरानी राखेर पल्टिने तरखर गरिरहेको थिएँ । मोबाइल र ल्याण्डलाइन टेलिफोनमा लगातार घण्टि बजिरह्यो । घडी हेरेको रातको ९.३५ बजेको रहेछ । यसै पनि दिउँसोमा बाहिरी काममा जाने व्यस्तता हुने भएकोले लेखपढ गर्न, इमेल र अन्य सामाजिक सञ्जालमा अपडेट हुन रातीको समय सदुपयोग गर्नु पर्ने भएकोले अपवाद वाहेक नियमित सुताइ अबेर नै हुने गर्छ । झन अहिले त वुवा स्वयं चुनावमा उमेदवार हुनुभएकोले आजकल नेताकार्यकर्तादेखि शुभेच्छुकहरुको उपस्थिति घरमा अबेरसम्म हुन्छ । चुनावी कार्यक्रमहरुको योजनामा छलफल हुन्छ । त्यसमाथि अनुमान, आँकलन र दाबाहरुको शिलशिला लामै चल्छ । त्यसैले पनि समय घर्किएको थाहा हुँदैन । 

कार्तिक २४ गते शम्सेरगंजको चुनावी कार्यक्रमबाट बुवा ढिलो गरि आउनुभएकाले अन्य दिनजस्तो कार्यकर्ता÷शुभेच्छुकहरुको भिड थिएन । आएका केही फर्किसकेका थिए । कोठाभित्र पसेको एकैछिनमा त्यो घण्टी बजेको थियो । बुवाले नै फोन उठाउनु भयो । रिसिभरको अर्कोपट्टीबाट बोलिरहेको अपरिचित महिला आवाज बाहिरैबाट मैले पनि सुनें । फोन राखेपछि थाहा भयो कचनापुरबाट कर्णाली चिसापानी वनभोज खान गएको स्कूले विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावकहरुको समूह गाडी विग्रिएकोले कर्णाली नदी किनारमा अलपत्र परेको रहेछ । गाडी पठाएर उद्दार गरिदिनुपर्यो भन्ने आग्रह रहेछ त्यो । 

मानवीय हिसाबले पनि समस्यामा परेकालाई सहयोग गर्न आवश्यक हुन्थ्यो । त्यसमाथि स–साना केटाकेटीसमेत अलपत्र परेको कुराले विषयलाई झन संवेदनशील बनाइदियो । घरमा स्कार्पियो गाडी त खडा थियो तर त्यसमा आठ–नौजना भन्दा अटाउँदैनथ्यो । उता ल्याउनु पर्नेको संख्या झण्डै ७० थियो । रात छिप्पिँदै गएको र दूरी लामो भएकाले पालो गरि ल्याउने कुनै गुन्जायस पनि थिएन । स्कूले बच्चा बोक्ने बसहरु पनि खडा थिए तर दशैं तिहारको विदा भएकाले ति एक महिनादेखि चलेका थिएनन् र तिनको अवस्था कस्तो छ भन्ने पनि निश्चित थिएन । त्यसमाथि चालकहरु पनि विदामा थिए । सम्पर्क गर्न खोजिए पनि उनीहरुसँग त्यसो हुन सकेन । अब फसाद पर्यो ।

केही मिनेटपपछि फेरी फोनका घण्टी बज्न थाले । निरुपायजस्तै भएका हामीहरु उनीहरुलाई के भन्ने भन्ने अफ्ठ्यारोमा पर्यौं । यसपाली फोन मैले नै उठाएँ र भनें– ‘ड्राइभरहरुसँग सम्पर्क हुन सकेन । हामी केही विकल्प खोज्दैछौं ।’ भएको साँचो कुरा यही थियो । तर समस्यामा परेका उनीहरुलाई लागेछ यसो भनेर यिनिहरुले टार्ने भए । 

त्यसको एक मिनेट पछि फेरी अर्को घण्टी बज्यो । र फोन उठाएर मैले केही भन्नुअघि उताबाट कसैले भन्यो– ‘भोट लिने भए गाडी पठाइदिनुस् ।’ यो कुराले मलाई बेस्सरी झोँक चल्यो । मैले ठाडै भनेँ– ‘ठिक छ तपाईंहरु भोट नदिनुस् ।’ तर मैले मानवीय हिसाबले गाडी पठाउन्न भन्न सकिन । किनकी भोटका लागि होइन नितान्त मानवीय हिसाबले गाडी पठाउन पाए हुन्थ्यो भनेर म आँफै छट्पटाइरहेको थिएँ । ति स–साना केटाकेटीका स्वैरआकृतिहरु मेरो अगाडी नाचिरहे । मैले फेरी थपेँ– ‘भोट नदिएपनि केही छैन तर म गाडी लिएर आउँदैछु ।’

अफ्ठ्यारोमा परेपछि मान्छेले जे पनि गर्नुपर्दोरहेछ क्यारे । विचरा उनीहरुले पनि केही उपाय नलागेर भोटको सौदावाजी गर्ने सम्मको स्थितिमा पुगेका रहेछन् । मैले आउँछु भनेपछि फोनमा उनैले त्यो कुरा खोले । देउसीभैलो पछि रमाइलो गर्न वनभोजका लागि भाडामा लिएर गएको उनीहरुको बसलाई पार्किङ्ग गरिरहेकै अवस्थामा अर्को गाडीले ठोक्याएर क्षति पुर्याएको रहेछ । दुवै बसका चालकहरुलाई चिसापानी प्रहरी चौकीमा लगियो । बेलुकासम्म कुरा मिल्ला र अनि जाउँला भन्ने हिसाबले उनीहरु अलमल गर्दै पर्खिबसे । प्रहरी चौकीमा कुरा मिल्दासम्म साँझ छिप्पिसकेको थियो । त्यसपछि गाडीका स्टाफले गाडीमा भएकोे क्षतिले गाडी नबनाउन्जेल जान मिल्दैन भनेपछि मात्र उनीहरुको संकट ह्वात्तै गहिरियो । 

रातीको नौ बजेको थियो । गाडी तत्काल बनाउन त्यहाँ सम्भव भएन । त्यसपछि अर्को गाडी भाडामा लिन सकिन्छ कि भनेर प्रयास पनि गरेका रहेछन् । बल्ल बल्ल फेला परेको गाडीले तीस हजार दिने भए लगिदिन्छु भने पनि वनभोज खान गएकाहरुसँग त्यो रकम दिएर गाडी ल्याउने सामथ्र्य भएन । गाउँतिर चिनेजानेका गाडी भएका अरुलाई सम्पर्क गर्दा कोही पनि सहयोग गर्न तयार नभएपछि उनीहरुले यता फोन गरेका रहेछन् । साह्रै अफ्ठेरो परेपछि उनीहरुले शुरुमा सौदावाजी शैलीमा कुरा गरेका रहेछन् भन्ने थाहा पाएपछि त्यो कुरालाई मैले नराम्रो मानिन । 

तर म भने समस्यामा परें । आउँछु त भनेँ तर चालकसँग सम्पर्क हुन सकेन । दोस्रो, एक महिनासम्म थन्किएर बसेको गाडी ठीक अवस्थामा छ छैन भन्ने पनि थाहा भएन । तेस्रो, गाडीको चाबी र कागजात पनि सम्बन्धित चालकहरुसँग नै थियो । सम्पर्कका बस व्यवसायीहरुसँग पनि कुरा हुन सकेन । कसैका फोन स्विच अफ थिए, कसैले चालक छैन भने, कोही ‘सन्ध्याकालिन जल’को असरले खासै होसमा थिएनन् । फेरी घण्टी बज्न शुरु भयो । मेरो छटपटी बढ्दै गयो । उपाय सुझिरहेको थिएन । उनीहरुलाई मैले सान्त्वना दिन भनेँ– ‘हामी आउँदैछौं ।’ तर खासमा जाने उपाय थिएन । एक किसिमले मैले झूठ बोलेको थिएँ । हुन त त्यो असल उदेश्यले प्रेरित थियो, तर असल उदेश्यका लागि झुठ बोल्न हुन्छ भन्ने कुरालाई म आफँै समर्थन गर्दिन । त्यो परिस्थितिजन्य वाध्यता थियो मेरा लागि । 

कोठामा सँगै गोविन्द वाग्ले भाइ र ज्ञानबहादुरजी हुनुहुन्थ्यो । मेरो सकस देखेपछि गोविन्दले भने– ‘नभए मै लिएर जान्छु ।’ उनले हलुका गाडी राम्रो चलाएको त मलाई राम्ररी थाहा थियो तर ठूलो गाडी चलाएको देखेको थिइन । उनको कुरालाई मैले तत्काल प्रतिक्रिया जनाइन । मैले छेउमा उभिएका  ज्ञानबहादुरजीतिर आँखा दौडाए । मेरो संकेत बुझेजसरी उहाँले भन्नु भयो– ‘नभए जाउँ न त ।’ लामो समय रात्रीबस चलाएका पुराना चालक भएकाले बढी भरोसा जस्तो भयो । मैले विश्वास नगरेको गाविन्दले सजिलै थाहा पाए तर केही बोलेनन् । 

तर समस्या त ज्यूँका त्यूँ नै थियो । गाडीको चाबी र कागजात केही थिएन । माथिल्लो तलाबाट हामी गाडी पार्किङ्ग गरिराखेको पट्टी ओर्लियौं । गोविन्द फटाफट स्टेरिङतिर उक्लिए र मोटर साइकलको चाबीले स्टार्ट गर्न खोजे । अचानक घर्रर्रर्रर्रर्रर.... आवाज गर्दै गाडी स्टार्ट भयो । कागजात नभए पनि प्रहरीलाई उद्धार गर्न जान लागेका भनेर भनौंला भन्ने सोच्दै गाडी बाटोमा निकालियो । गोविन्दको ठाँउमा ज्ञानबहादुरजीले विस्तारै गाडी मदनचोकसम्म पुर्याएपछि गोविन्दले फेरी आफैँ स्टेरिङ लिए । खासमा अभ्यास नभएको गाडीमा जतिसुकै अनुभवि भएपनि गाह्रो पर्ने रहेछ । दिउँसोमा विद्यार्थी बोक्न मात्र प्रयोग हुने गाडी भएकाले रातीमा चल्ने सवारी जस्तो शक्तिशाली वत्ति यसमा थिएन ।  गोविन्दलाई त्यो ढिलो हँकाई पनि मनपरिरहेको थिएन । त्यसमाथि पाको मान्छे भएकाले रातीमा आँखा कति प्रष्ट देख्नुहुन्छ भन्नेमा पनि हामीलाई संशय भयो ।  त्यसबाहेक गोविन्द मलाई आफ्नो खुबी प्रमाणित गरेर देखाउन पनि चाहान्थे । मैले अविश्वास गरेको कुराले उनि भित्रभित्रै मुरमुरिएका छन् भन्ने मैले पनि बुझेको थिएँ । 

यसबीचमा मैले चिसापानीमा रहेका मध्ये एकजनालाई सम्पर्क गरेर हामी भुरीगाउँ आइपुगेको बताइसकेको थिएँ । उनीहरु पन्ध्र पन्ध्र मिनेटमा कहाँ आइपुगियो भनेर सोधिरहेका हुन्थे । रात छिप्पिँदै थियो । बाटोमा हिँड्दा बस्ती भएका ठाँउका केही पक्की घरमा तिहारका लागि राखिएका झालरहरु अझै बलिरहेका देखिन्थे । फाटफुट मानिसहरु बाटोमा लरबराउँदै हिँडेको बाहेक त्यो सुनसानलाई चिर्ने कुरा हाम्रै गाडीको आवाज मात्र थियो । गाडीको गतिसँगै झ्यालका सिसा खोलिँदै जाँदा ह्वात्त चिसोको मुस्लोभित्र पस्थ्यो । घरी घरी झ्यालका सिसा लगाइरहनुपथ्र्यो । काठमान्डुबाट आउँदा यहाँ यति छिटो चिसो बढिसक्ला भन्ने अनुमान नगरेकाले न्यानो लुगा ल्याएको थिइन । धन्न गोविन्द भाइको साइज नमिल्ने खालको ट्र«्याक जगेडामा भेटियो र चिसोबाट केही राहात भयो ।

विस्तारै गोविन्दले एक्सिलेरेटरमाथि दबाब बढाउँदै थिए । रम्भापुरदेखि चिसापानी पुलसम्म चार ठाउँमा चेकपोष्टमा रोकिँदै हामी झण्डै राती साढे एघार बजे कर्णाली पुल पारीको बजार नजिक पुग्न समर्थ भयौं । त्यसपछि हामीलाई पर्खिरहेको समूह नजिक पुग्दा उनीहरुले स्वर्ग लाने विमान आए जसरी खुशीले ताली र सिठी बजाउन थाले । कसैकसैले त नारासम्म पनि लगाउन भ्याए । तर मैले त्यसलाई प्रोत्साहित गरिन । एक दुईजनाले बाहेक म त्यहाँ छु भन्ने धेरैलाई मैले छनक पनि दिइन । 

गाडी मोड्न लाग्दै गर्दा म तल झरें । कर्णाली छेउबाट बहेको चिसो हावाले ह्वात्त छोप्यो र म थर्ररर काँपे । दिउसै पनि सिरेटो चल्ने त्यो ठाउँमा राती चिसो नहुने कुरै भएन । लगत्तै एक डेढ बर्षका काखे नानीहरुदेखि भोक, निद्रा र चिन्ताले ओठ मुख सुकाएका तन्नेरी र केही पाका खालका मानिसहरु गाडीभित्र सलह झैं पसे । ६७० मोडलको टाटा बसमा ३०–३५ भन्दा बढी बस्न मिल्दैन । तर त्यहाँ झण्डै ७० जना थिए । केटाकेटी खालकालाई काखमा राखियो । सिट नपाएकाहरु बोनटमा बसे । र केही आड मिलाएर उभिए । शुरुमा सबैले जान पाउनु नै ठूलो भाग्य भए जसरी अनुहारमा कृतज्ञता भाव झल्काए । केही छतमा भाँडाकुडाँ र अन्य सामानहरु राख्दै थिए । गाडी खचाखच भरियो । मोबाइल निकालेर समय हेरेको रातीको झण्डै १२ बजेको थियो । गाडी स्टार्ट गरुन्जेलसम्म साना खालका केटाकेटी निदाइसकेका थिए । बाहिर चिसोले सेकिएका केटाकेटी भित्र गुजुमुज्ज मान्छेहरुको भिडले उत्पन्न हुने शारिरीक तापमानको न्यानो पाएर लुपुक्क परेका प्रष्ट हुन्थ्यो । 

चिसापानी पुलबाट गाडी कचनापुरका लागि अगाडि बढ्यो । भोलिपल्ट कार्तिक २५ गतेका लागि नेकपा माओवादीले राष्ट्रव्यापी बन्दको घोषणा गरेकाले शुरुमा उनीहरु आत्तिएका थिए । तीन करिब तीन घण्टाको यात्रा पछि गाडी जिरो हुँदै टालिएको पिच भत्केर पुनः ग्राभेल बनेको कचनापुरको बाटोतिर सोझिएपछि धेरैले ढुक्क भएजसो गरे । त्यतिन्जेल झण्डै विहानको पौन तीन बजिसकेको थियो । केही अगाडी पुगेपछि बाटोमा झुण्ड झुण्ड मान्छे झर्दै गए । तर विहान भइसकेकाले हामीलाई फर्कनु थियो । बन्द भनेपछि अटेर गरेजसो गरि गाडी चलाउनु पनि ठीक थिएन । गाउँमा पुगेपछि गोविन्दले भने– ‘अब सबैलाई सजिलो हुने कुनै एउटा ठाउँमा रोकिदिन्छु । सबैजना झर्नुहोला । बिहान भइसकेकोले हामीलाई समयमै फर्कनुपर्छ ।’

त्यँही नजिक घर भएकाहरुले त हुन्छ हुन्छ भनेर सहमती जनाए । तर ५–१० मिनेट हिँड्नुपर्नेले घरघरै छोडिदिए हुन्थ्यो भने जसो गरे । एकदुई जनाले त अलिकति पर छोडिदिए यिनको के जाँदो हो भन्नसम्म भ्याए । मानवीय प्रवृत्तिको त्यो अध्याँरो पक्ष थियो । आफूँलाई मात्र केन्द्रमा राखेर हेर्ने प्रवृत्ति । मैले त्यसलाई नराम्रो मानिन । तर ति स–साना केटाकेटी आफ्नो घरमा पुगेर ढुक्कले सुत्न पाएको सम्झेर मलाई ठूलो सन्तोष भयो । त्यसले त्यो रातको जाडो र निद्रा दुवै विर्सायो । फर्केर घर पुग्ने बेला फेरी फोनको अर्को घण्टी बज्यो । त्यहि समूहका एकजनाले ‘तपाईंहरु पुग्नुभयो ?’ भनेर सोधे र फोन राखे । मान्छेहरुमा संवेदना अझ बाँकी रहेछ भन्ने आधार मैले फेरी पाएँ ।